Adam z Wągrowca - cysters, kompozytor muzyki organowej, wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego.

ks. Jakub Wujek - jezuita, teolog dokonał najlepszego w historii przekładu Pisma Świętego na język polski.

Jakub Wujek urodził się w Wągrowcu w 1541 roku. Wstąpił do zakonu OO.Jezuitów, studiował filozofię w Wiedniu (magisterium) i teologię w Rzymie (doktorat), był wykładowcą kolegium jezuickiego w Pułtusku. Władze zakonne zleciły mu przełożenie Pisma Świętego - jednak prawdopodobnie ksiądz Wujek pracował już wcześniej nad przekładem Nowego Testamentu z języka greckiego (zupełnie naturalne wydaje się dzisiaj, że mógł to czynić dla własnej potrzeby - znał grekę, z pewnością czytywał ówczesne wydania tekstu oryginalnego, wiemy też, że lubił pisać - dużo i dobrze: językiem uważanym dzisiaj za wybitnie piękną polszczyznę). Najciekawsze pisma Wujka to "Postylla catholica, to iest Kazania na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok" (wydana pierwszy raz w roku 1573), "Żywoty", "Pasja" i liczne publikacje polemiczno-apologetyczne (zaręczam - zaskakująco aktualne!).

Jakub Wujek podszedł do swojego zadania w sposób metodologicznie nienaganny: wykorzystał możliwie dobrze nie tylko swoją znajomość języka polskiego, łaciny i języków oryginalnych, ale także swoją wiedzę o języku i komunikacji - dostrzegając, że dwa obszary językowe są niemal bez wyjątku także obszarami różnymi kulturowo: znaczenia jednego języka nie przekładają się bezpośrednio na znaczenia drugiego. Można dzisiaj powiedzieć, że było to podejście komunikacyjne (w myśl starożytnej zasady przyjętej także przez św.Hieronima: "nie słowo w słowo, ale oddając znaczenie"), chociaż jednocześnie ks. Wujek starał się nie odbiegać od słownictwa i form językowych Wulgaty i języków oryginalnych.

Powstał piękny tekst, pisany w sposób twórczy i oddający bardzo dobrze wiele odcieni znaczeniowych oryginału, uwzględnionych także w Wulgacie przez św. Hieronima. Przykładem tej staranności może być np. użycie w tłumaczeniu Księgi Rodzaju słów mąż / mężyna dla oddania łacińskiego vir / virgo (tu św.Hieronim poszedł za oryginałem hebrajskim); we współczesnych przekładach mamy mężczyzna / niewiasta (lub kobieta), co nie uwypukla w taki sposób jak w oryginale związku mężczyzny z kobietą. Z drugiej strony - narażało to tłumacza na krytykę z powodu używania neologizmów. Większość z nich została jednak zaakceptowana przez władze kościelne i przez odbiorców przekładu, przyczyniając się wzbogacenia i "uplastycznienia" języka polskiego.

Za podstawę przekładu służyła Wulgata - jednak harmonizowana według znanych w XVI wieku opracowań tekstów greckich (wszystkie rozbieżności opisywane były w przypisach).W roku 1593 ukazał się przekład Nowego Testamentu, wydany z poprawkami w 1594 roku (uzgodnienie z Wulgatą). Cały przekład był gotowy rok później, wymagał jeszcze "wygładzenia" i korekt. Ksiądz Jakub Wujek zmarł w wieku 56 lat w roku 1597. Nad całością tłumaczenia pochylili się z troską kościelni redaktorzy i cenzorzy - całość Pisma Świętego ukazała się dopiero dwa lata po śmierci ks. Wujka - w 1599 roku.

Szesnastowieczny przekład, modernizowany i poprawiany, pełnił swoją rolę podstawowego polskiego przekładu katolickiego do opracowania Biblii Tysiąclecia - przez 367 lat. Spełnił bez wątpienia rolę językotwórczą, wyznaczając pewien standard polskiego "stylu religijnego", nieco podniosłego, czasem patetycznego, służacego celom kultu i uczestnictwa w sacrum. Biblia w przekładzie ks. Jakuba Wujka służyła nieraz także do nauki języka polskiego - zwłaszcza w latach niewoli narodowej. Dzisiaj przed kościołem farnym w Wągrowcu stoi pomnik księdza Jakuba Wujka, a nowe wydania jego przekładu są publikowane w pięknej szacie edytorskiej (m.in. Vocatio, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy 2002).

Stanisław Przybyszewski - pisarz, czołowy reprezentant Młodej Polski.

Urodził się 7 maja 1868 w Łojewie pod Kruszwicą w rodzinie nauczyciela wiejskiego. Uczęszczał do niemieckiego gimnazjum w Toruniu i Wągrowcu. Studiował architekturę na politechnice berlińskiej, w maju 1890 przeniósł się na studia medyczne uniwersytetu berlińskiego, skąd go relegowano po aresztowaniu w 1893 za kontakty z ruchem robotniczym.

W latach 1892-1893 redaktor w tygodniku socjaldemokratycznym "Gazeta robotnicza". Obracał się w kręgu międzynarodowej cyganerii artystycznej, przyjaźnił się m.in. z Edwardem Munchem i Augustem Strindbergiem. W 1893 poślubił Norweżkę Dagny Juel; w latach 1894-1898 mieszkał w Kongsvinger w Norwegii, skąd wyjeżdżał do Sztokholmu, Oslo i Kopenhagi. W 1896 krótko przebywał w więzieniu berlińskim, w 1897 powrócił do Berlina, w 1898 na zaproszenie Wincentego Lutosławskiego odbył podróż do Hiszpanii, zatrzymując się na krótko w Paryżu; we wrześniu 1898 powrócił do kraju, w Krakowie, gdzie został entuzjastycznie powitany przez młode pokolenie artystyczne redagował "Życie", w 1901 przeniósł się do Warszawy. W tym czasie był związany z żoną Jana Kasprowicza - Jadwigą, a także z malarką Anielą Pająkówną (z tego związku urodziła się Stanisława Przybyszewska - dramatopisarka, autorka m.in. Sprawy Dantona).

W latach 1903-1904 podróżował po Rosji razem z zespołem aktorskim wystawiającym jego dramaty, był w Petersburgu, Kijowie i Odessie. W 1905 ożenił się z Jadwigą Kasprowiczową (poprzednia jego żona - Dagny została zastrzelona w 1901). Przeniósł się do Torunia, w latach 1906-1919 mieszkał w Monachium, podróżując po Europie. W 1918 powrócił do kraju; w latach 1919-1920 pracował w dyrekcji Poczt i Telegrafów w Poznaniu, w latach 1920-1924 był urzędnikiem Polskich Kolei Państwowych w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie m.in. był inicjatorem otwarcia gimnazjum polskiego. W 1924 powołany do kancelarii cywilnej prezydenta przeniósł się do Warszawy i zamieszkał na Zamku Królewskim. Zmarł 23 listopada 1927 w Jarontach pod Inowrocławiem.

Był przede wszystkim wyznawcą i propagatorem skrajnego modernistycznego estetyzmu. Twórczość w języku niemieckim zyskała mu rozgłos w Niemczech, Skandynawii, Czechach, następnie w Polsce. Alkoholizm, skandale erotyczne i obyczajowe stały się elementem jego mitologii artystycznej, problemy materialne nieustannie towarzyszyły jego życiu. Wedle Przybyszewskiego seks był elementarną siłą kosmiczną; adaptacja poglądów Artura Schopenhauera i Fryderyka Nietzschego sąsiaduje bezpośrednio z językiem patetycznym. Odegrał - jako prowokator estetyczny i obyczajowy - ważną rolę w życiu kulturalnym Europy - Niemiec, Skandynawii, Rosji, Chorwacji, Czech, Bułgarii, wreszcie Polski.

Powieściopisarz: trylogia powieściowa Homo sapiens (wersja niemiecka 1895-1896, polska 1901), Satanas Kinder - 1897 (wersja polska Dzieci szatana - 1899); trylogia Mocny człowiek (1912-1913), Krzyk (1917).

Dramaturg: Das Grosse Glück (1897), Złote runo (1901), Śnieg (1903), nawiązywał do dramaturgii Ibsena, Strindberga i Maeterlincka. Istotne znaczenie odegrały jego eseje filozoficzne w języku niemieckim, m.in. Zur Psychologie des Indiviuums (I Chopin und Nietzsche), a także poematy prozą Totenmesse (1893), wersja polska Requiem aeternam (1904) czy Androgyne (1900). Pod koniec życia pracował nad pamiętnikami pt. Moi współcześni.